Մարտի 16-ի ներկայացումը

կկայանա կարանտինի

ավարտից մեկ շաբաթ հետո,

Ձեր տոմսերն ուժի մեջ են

ՄԻՇՏ

     Հայերենը գեղեցիկ լեզու է եւ հայերենում կա «Գնալ, ժամանակ անցկացնել» սլացիկ արտահայտությունը։ Բայց հայերենը նաեւ հարուստ լեզու է եւ ունի մեկ ա′յլ գեղեցիկ եւ իրավիճակին բնորոշ արտահայտություն՝ «Էթալ ու մի վախտ լռվել»։

     Դրա համար էլ ասում եմ, որ ցանկացած ստեղծագործող մարդ, երիտասարդ հասակում պիտի էթա ու Փարիզում մի վախտ լռվի։ Դա պետք է երիտասարդին։ Փարիզը հոգի է կերտում, Փարիզը ճաշակ է կոփում, Փարիզը ազնվացնում է մարդուն։

     Ես էլ 90-ականների սկզբին գնացել ու մի վախտ լռվել էի Փարիզում։ Ես մեկ ամսով գնացել էի 89-ին, մեկ ամսով 90-ին, երկու ամսով 91-ին, բայց այ 92-ին՝ գնացի ու մի վախտ լռվեցի Փարիզում։ Ու լռվեցի մինչեւ 93-ի ապրիլը։

92, 93, 94։ Բայց ախր սրանք սովորական տարեթվեր չեն, սրանք ճակատագրական տարեթվեր են։ Ցանկացած հայի մոտ ասա «92-ից 94 թվականներ»՝ ու կտեսնես, որ հայը սմքում է, կարկամում է, աղավաղվում ու ճկռում է։ 93-ից 94 անցնող ձմեռը ես տեսա եւ ապրեցի Երեւանում, ավելի շուտ՝ տեսա եւ մեռա Երեւանում։ Բայց երբ 92-ին գնացի Փարիզում լռվելու՝ դեռ չգիտեի… ավելի շուտ չէի′ պատկերացնում, թե Հայաստանում ինչե՜ր են կատարվելու, մանավանդ ձմռանը։ Մոտավորապես պատկերացնում էի, բայց այն, ինչ ես տեսա արդեն հեռուստացույցով… դա… ինչպե՞ս ասեմ… Ի՞նչ պիտի ասի կամ խոսի մարդը, երբ ցույց են տալիս, թե ոնց են քո հայրենիքում, քո մարդիկ, քո հարազատները մեռնում։ Ոնց են շները հարձակվում մարդկանց վրա, ոնց են մարդիկ հարձակվում շների վրա, ոնց են ծառեր կտրում, ոնց են սահնակներով քարշ տալիս փայտը… հացի հերթերում ոնց են ձաղկում զմիմեանցս… Ո՞րն ասեմ։  Մի խոսքով՝ ամբողջ օրը դա′ էին ցուցադրում հեռուստացույցով. Հայաստան ու մեկ էլ կարծեմ Սոմալի։ Այնտեղ էլ էր սով։

     Հիշում եմ, անգամ մեկ անգամ մետրոյում հերթապահ ոստկանները փաստաթղթեր էին ստուգում ու տեսնելով, որ իմ անձնագրի ժամկետը անցած է (visa est passée)՝ ինձ տարան եւ նստեցիրին իրենց մեքենան, որպեզի déporter անեն, բայց մեկ ուրիշ ոստիկան անձնագիրս նայելով ու տեսնելով, որ Հայաստանից եմ՝ ասաց pauvre arménien ու laisse-le partir արեց (խեղճ հայ է, բաց թողեց)։

     Այդպես ապրում էինք ու հենց մի քանի ֆրանկ ավել էր լինում՝ boutique telephone-ից զանգում էինք Երեւեան, որ իմանանք, թե ոնց են, ինչ կա, չկա։ Հիշում եմ, որ գնում էինք 49 ֆրանկանոց քարտ, որով կարելի էր 10 րոպե խոսել Երեւան, այսինքն՝ Երեւանի գոտին 4.90 ֆրանկ էր։ Այդպիսի մի քարտով խոսում ենք 6-7 անգամ։


ԱՅՍ ԲԱՑ ԹՈՂՆՎԱԾ ՄԱՍԸ՝ ԿԱՐԵԼԻ Է ԸՆԹԵՐՑԵԼ ԳՐՔՈՒՄ


     Այդպես, ձմեռն արդեն անցնում էր, կարծեմ փետրվարի վերջերն էին եւ մեկ էլ լուր տարածվեց, որ հայաստանյան իշխանություններն են գալիս Փարիզ։ Նախագահը եւ նրա թիկնազորը։ Գալիս էին, որ պաշտոնական հանդիպումներ ունենան, ասուլիսներ տան եւ այլն։ Ու Փարիզի քաղաքապետարանը՝ եկու օրով  շռայլորեն տրամադրել էր Palais des Congrès de Paris-ը, որպեսզի մեկ օր սրանք հանդիպեին ֆրանսիական քաղքաքկան էլիտայի հետ, իսկ հաջորդ օրը՝ տեղի բնակչության, այսինքն հայերի։

     Իսկ տեղի հայ բնակչությունը կատաղած եւ գազազած էր դրանց վրա, որովհետեւ տեղի հայ բնակչությունը նույնպես հեռուստացույց եւ ռադիո ուներ եւ ամբողջ ձմեռ տեսել էր, թե ինչեր են կատարվում Հայաստանում։ Ու սրանք բոլորը՝ դաշնակ, հնչակ, բռակ եւ դուռակ՝ սկսեցին իրենց ռադիոներով ու թերթերով հայտարարել, որ գնալու են ու սրանց խայտառակեն, շան լափը թափեն գլխներին, «մայրերը թալեն»։

     Մենք էլ մի քանի ուսանողներով որոշեցիք գնալ եւ ներկա լինել այդ հանդտպմանը, մանավանդ որ նշված էր՝ հանդիպումը անվճար է լինելու։ Մետրոյով եկանք, Porte Maillot-ում իջանք, բարձրացանք շենք եւ տեսանք, որ մոտքի մոտ կանգնած են երկու տեղացի հայազգի սրիկա եւ ինչ-որ ինքնաշեն տոմսեր են վաճառվում։ Ու չեն թողնում, որ առանց տոմսի մտնենք։ 75 ֆրանկ, ասում են։ Տուր, տոմսն առ եւ մտիր դահլիճ։  75 ֆրանկը մեծ փող չի, 14 դոլարի չափ բան է, բայց մենք չունեինք այդ փողը։

     - Բայց ինչո՞ւ պիտի տոմս գնենք,- հարցրեցի դրանցից մեկից,- ասված էր, որ մուտքն անվճար է լինելու։

     - Աս գումարները բարեգործական են, ասոնք Հայաստանին համար են,- բացատրեց հակաբեղնավորիչ պահպանակը։

     - Է, որտե՞ղ է Հայաստանը,- հարցրի ես։

     - Եղբայր, հարցդ չեմ հասկնար։

     - Կուզեմ գիտենալ, թե ոնց ես էս փողերը Հայաստանին տալու։

     - Աս փողերը ես պետք է տամ Հայաստանեն եկած պատվիրակությանը, անոնք կտանին Հայաստան։

     - Այսինքն, իրե՞նք են ասել, որ տոմս վաճառեք եւ տաք իրենց։

     - Հարկավ, եղբայր, ես ինձմե հնարած չեմ, իրե′նք ապսպրած են, իրե′նք ինձ հոս կանգնեցրած են։

     Հայոց պատմություն, բացատրե՞մ, թե ինչ էին արել էս նախկին իշխանության անդամներն ու առնանդամները։

     Սա կոչվում է հայի բջություն։

     Այսինքն, ինչ է եղե՞լ, որ, բեր սրանց վրա տոմս ծախենք ու թռնենք, արա։ Պալե Կոնգրեն ունի 3723 տոմս, իսկ 75 ֆրանկով դա անում է 280.000 ֆրանկ, այսինք 50.000 դոլար կամ ավել։ Ձեռի հետ տղերքը փող էին կպցրել, որ մյուս օրը ֆռֆռան Գալերի Լաֆայետներում ու իրենց գեղցի կնանիքանց ու քաձերի համար տռուսիկ, լիֆչիկ ու կամբենացի առնեն։ Ոչ թե իրենց կանանց եւ ընկերուհիների համար գնեն վարտիք, կրծքկալ եւ կանացի ներքնազգեստ, այլ իրանց կնանիքանց ու քաձերի համար առնեն տռուսիկ, լիֆչիկ ու կամբենացի, որովհետեւ դրանց կնանիք ու քաձերը իրենց պես չտես, գեղցի անտերներ են։

     Մի խոսքով, չգիտեմ, թե ոնց մտանք ներս, կարծեմ 5 հոգու համար 200 ֆրանկ տվինք ու անցանք։ Նստեցինք գեղեցիկ դահլիճում։ Ամեն ինչ հանգիստ էր, միայն գազազած դաշնակցականների ատամների կրճտոցն էր տեղ-տեղ հնչում։ Ու մեկ էլ սրանք մտան բեմ։ Նախագահն ու իր շքախումբը։ Ու հենց սրանք մտան բեմ՝ դահլիճում տարածվեց 4 օր առաջ գետնուղու պատին արված մեզի եւ երեք օր առաջ գերի արտաքնոցում արված կղկղանքի նուրբ բույր։ Դա բույրերի փունջ էր։

     Դա Հայաստանի բույրն էր։


ԱՅՍ ԲԱՑ ԹՈՂՆՎԱԾ ՄԱՍԸ՝ ԿԱՐԵԼԻ Է ԸՆԹԵՐՑԵԼ ԳՐՔՈՒՄ


     Հա… Ու սրանք սկսեցին խոսել։ Նախագահն էլ ժպտում էր։

     Այդ ձմեռվանից հետո՝ երկրի նախագահը ժպտում էր։ Այնպես էր ժպտում, ասես ընդհանրապես ոչինչ չէր եղել։ Կատաղած դաշնակները հարցեր էին տալիս՝ սա ժպտալով ասում էր՝ ոչ, ի՞նչ եք ասում, նման բան չկա։ Արտագա՞ղթ, ոչ, դա սովետի ժամանակ է եղել։ Ցո՞ւրտ, հա բայց իշխանություններն ի՞նչ անեն, որ ցուրտ ձմեռ է, այ քեզ բան։ Սո՞վ։ Ոչ, ժուղղակ թեթեւ, ժամանակավոր դժվարություններ են, թեթեւ էներգետիկ ճգնաժամ, բայց մենք մեծ փողեր ենք հատկացնում բոլոր ոլորտներին, մենք միլիոն ռուբլի սրան ենք տվել, երկու միլիոն նրան ենք տվել։ Խեղճ դաշնակներ, նրանք ի՞նչ իմանային, թե ինսուներեք թվի մեկ միլիոն ռուբլին ինչքան է։ Կարեւորը միլիոն բառն էր, որ հնչեցվում էր անընդհատ։

     Ու դաշնակները նույնես սկսեցին ժպտալ՝ «Բաբամ աղվոր է, ուրեմն Հայաստանին մեջ կյանքն ահավոր չէ, մեզի թվացել է, լավ է»։

     Ու այդպես հեռացան։

     Մենք նստեցինք վերջին մետրոն ու լուռ հեռացանք այդ վայրից։

     Եւ այստեղ, ես, երիտասարդս, կյանքում առաջին անգամ ամաչեցի հայ լինելու համար։

     Ամաչեցի, որովհետեւ երբ թեկուզ մի քանի ամիս շփվում ես այլազգիների հետ, հասկանում ես, որ նրանք չունեն այն բջությունը, այն ծուռումուռ, խորթուբորդ մտածողությունը, այն խաբելու, այն «կռուտիտներ» անելու ունակությունը, որ ունեն սրանք։ Նրանք ասում են 1, հասկանում ես 1, շատ-շատ 2։ Բայց երբ սրա′նք են ասում 1, դու պիտի հասկանաս 14, մի քիչ 18, մի քիչ 347, դրանից հանած 22, գումարած 9-ը, բազմապատկած 18-ով։ Ու սա խորամանկության, հաշվարկ անելու կամ խելքի նշան չէ։ Սա փչացածության, սա կեղտոտվածության, սա գեղցիության համախտանիշ է։ «Կռուտիտ» անելը։ Արեւմուտքում նման բաներ ոչ ոք չի անում, դա մովե տոն է, դա ցածր ծագման նշան է։ Բայց սրանք անում են։ Ու կանեն։ Էս փչացած, գեղցի աֆերիստները։

     Այնպես որ, Հայոց պատմություն կամ երիտասարդ, եթե հանկարծ… Հանկարծ, Աստված չանի, հանկարծ 2020-ին, 2021-ին կամ 2030-ին տեսնես «կռուտիտ» անող որեւեէ գործչի՝ թքիր բերանի մեջ։ Թքիր ու ասա «Դու անազնիվ, չտես, գեղցի ու ցածրախավ սրիկա ես»։ Ասա «Դու հարցին չես պատասխանում։ Դու «այո» կամ «ոչ» չունես։ Դու ունես սենց բաներ «հա, դե, չէ, բայց, քանի որ, չէ, դե եթե, դե չէ դե հա, դե որ»։ Ու թքիր բերանի մեջ, որովհետեւ դա դարձել է համազգային ախտ, այդ «կռուտիտ» անելը։ Դա ստախոսության ամենավերջին սանդղակն է։ Դա ցածրագույն մարդու արարք է, դա պղծություն է, դա անարգանք է։ Յուրաքանչյուր երկրի համար անարգանք է նման գործիչ ունենալը, ամոթ է։           Նման մարդիկ մաքուր արգանդից ծնված չեն լինում, նման մարդիկ վիրուս են։

     Մի խոսքով, շեղվեցինք, չնայած լավ արեցինք, բայց ասեմ, թե ինչ եղավ դրանց, այդ նախագահական շքախմբի հեռանալուց մեկ ամիս հետո։

     Իսկ մեկ ամիս հետո, ես գնում եմ 49 ֆրանկանոց հեռախոսի քարտ, զանգում եմ Երեւեն, խոսում եմ տնեցիների հետ ու մեկ ու կես րոպեից քարտը վերջանում է։ Ես զարմանում եմ, ո՞նց։ Հետո կրկին քարտ գնեցի։ Փորձի համար զանգահարեցի Մոսկվա, նորմալ էր, երկու րոպե խոսեցի, 13 ֆրանկ գնաց։ Հետո զանգեցի Թբիլիսի, խոսեցի մեկ րոպե, գնաց 7 ֆրանկ։ Հետո զանգեցի Երեւան, խոսեցի 40 վայրկյան եւ քարտը վերջացավ։

Այնուհետ ընկերներիցս մեկը զանգահարեց France Telecom (այժմ Orange) եւ այնտեղ նրան բացատրեցին հետեւյալը. քանի որ Հայաստանում ապրող մարդիկ Ֆրանսիայում ունեն բազմաթիվ ազգակիցներ եւ բարեկամներ (այսինքն շատ են զանգում եւ խոսում), Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունների հետ կնքվել է պայմանագիր, որ Հայաստանի ժամային գոտին տեղափոխեն Սինգապուրի ժամային գոտի, այսինքն՝ 4.59 ֆրանկը դարձնեն 46.60 ֆրանկ եւ դա բավականին օգուտ կտա ճգնաժամի մեջ գտնվող Հայաստանի Հանրապետությանը։

     Պատկերացնո՞ւմ եք։ Այսինքն պարզվեց, որ ես Հայաստանին ոչ թե օգնում եմ եւ օգնելու եմ, որ ասեկան մի 50-60 դոլար եմ ուղարկում տուն, այլ որ թանկ կապով խոսում եմ հեռախոսով։ Դուրս է գալիս, որ եթե ես մեկ ժամ խոսեմ՝ Հայաստանին 1000 դոլարի օգուտ կտամ։

     Հասկանո՞ւմ եք, թե ինչ արեցին։ Մի եամբողջ երկիր քանդեցին, ավիրեցրին, ամայացրին, հետո ոտքները մի քանի օրով ոտքները դրեցին այլ երկիր ու այսպիսի վնաս տվեցին։

     Արա, մարդիկ իրենց հարազատների հետ խոսում էին, հարցնում էին՝ սաղ եք, սաղ չեք… Ինչի՞ եկաք ու պղծեցիք։ Ինչի՞, այ ոջիլներ, այ չտես արարածներ։

     Էլ ես չխոսեմ մաքսատան մասին։ Թե՞ խոսեմ։ Ասե՞մ, որ 90 թվականից մինչեւ 97 թվականը ամեն անգամ մաքսատունն անցնելիս՝ մարդկանցից կաշառք էիք վերցնում։ Հը՞։ Ամեն անգամ Փարիզ թռնելուց՝ կանգնած էր լինում մի ՀԿՄ, այսինքն հհղիությունը կանխարգելող միջոց եւ ասում էր «Ապե, սունկեդ ծանր ա, ապե սունկեդ թեթեւ ա, ապե էս չի կարելի, ապե դե մի 50 դոլար փող տու, անցի»։ Ու գալուց նույնը։ Ամեն անգամ։ Ես թռել եմ 14 անգամ ու միայն մեկ անգամ չեն ուզել, 96-ին, կարծեմ, այն էլ երեւի սխալմունք է եղել։ Բայց ես չեմ տվել այդ փողը, որովհետեւ ես չեմ կարող կաշառք տալ, ինձ մոտ չի ստացվի, անհնար բան է։ Ես կռվել եմ, վիրավորել եմ, վախեցրել եմ, սպառնացել եմ, մեր եմ քրֆել ու անցել։ Բայց ինչքան մարդ տվել է եւ անցել։ Բա հարց եմ տալիս. ի՞նչ էին լինում այդ փողերը։ Չլինի՞ էդ մաքսավորներն էին տանում տուն եւ ուտում։ Թե՞ դա հասնում էր մաքսատան մեծերին, հետո ավելի մեծերին։ Բա էդ ի՞նչ էր, դա թալան չէ՞ր։ Հարց եմ տալիս. թալան է՞ր, թե՞ չէ, այ ախտամոլ կնոջ զավակներ։ Ու բոլորից էիք վերցնում։ Բոլոր արտագաղթողներից։ Վիզայի համար։ Գործ էիք կպցրել. այն կազմակերպությունը, որն ԱՄՆ դեսպանատանը իրավունք ուներ առանց ստուգման վիզաներ ստանալ՝ նրանց տալիս էին 1000 դոլար, սրանք դեսպանատանը ներկայացնում էին, որ այսինչ պարախմբի կամ թատերախմի անդամներ են, թույլատրեք։ Ու ինչքա՞ն գումարներ են այդպես թալանվել։ Ինչքան…



ԱՅՍ ԲԱՑ ԹՈՂՆՎԱԾ ՄԱՍԸ՝ ԿԱՐԵԼԻ Է ԸՆԹԵՐՑԵԼ ԳՐՔՈՒՄ

     

     Հը՞, ասեք։ Արա, այ ախտամոլի շառավիղներ, չլինի՞ կարծում էիք, որ ձեր հանցանքները պիտի մոռացվեն, գնան։ Ո՞նց։ Եթե դուք հիմա ծերացել, լրիվ ծայրացել եք, սմքել եք ու արդեն սատկելու եզրին եք՝ կարծում եք, որ վե՞րջ, պատասխան չեք տալո՞ւ, ելուզակներ։ Էդ որ Հայաստանն ամայացրիք, մարդկանց մթի մեջ ստորացրեցիք, հիմա էլ եկաք ուրիշ երկիր ու էնտեղ դուրս թափեցի՞ք ձեր արյան մեջ կուտակված քաքը։ Արա, էդ ձեր թալեաթականորեն արարված 92-93-ի ձմռանը, երբ շները մարդկանց էին ուտում, երբ էլ ծառ չէր մնացել, որ մարդիկ կտրեն, տանեն ու տաքանան, երբ ուտելու բան բացառապես չկար՝ Հայաստանից չարտագաղթած, բայց ժամանակավոր գնացած մարդկանց,  ուսանողներին, որոնք մի քանի դոլար էին ուղարկում տուն, որոնք շաբաթը մեկ Երեւան էին զանգում ու մի քանի րոպե խոսում իր ընտանիքի հետ՝ դրեցիք ու դա էլ կտրեցիք, թանկացրիք, տարաք լցրեցիք ձեր գարշահոտ ընտանիքների բերանը։

     Դուք խառնագնաց ամբոխների զավակներ եք։ Ձեզ ծնողին պետք էր նստեցնել ֆուջիկայի վրա, որ արգանդը վառեր-չորացներ, դուք չծնվեիք, անհայրենիք սրիկաներ։



Գիրքը կհրատարակվի մայիսի սկզբներին, ինչի մասին կտեղեկացնենք

-------

------

------

------

-----

-----

--

-


ՆԱԽԿԻՆՆԵՐԻ ՍՐԻԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՓԱՐԻԶՈՒՄ

(հատված «Ծովից Ծով Դատաստան» գրքից, որը

կհրատարակվի մայիսի սկզբներին

Ուշադրություն

Տվյալ պահին գիրքը գտնվում է հրատարակչատանը, որտեղ սրբագրվում եւ ձեւավորվում է, այնպես որ որոշակի սխալների եւ անճշտությունների համար ներողություն ենք խնդրում

Չկարդացվող մասերը կարելի է կարդալ

միայն արդեն հրատարակված գրքում