Մի խ­ոսքով,­ սրանք բոլորը­… ո՞ն­ց ասե­մ… սրանք­ բոլորը­ կենդանի­ մարդիկ ­էին, բայց ոնց որ  վատ քանդակա­գործի ս­արքած ­արձան ­լինեին­, մի տեսակ ­տապոռո­վ սարքած,­ հիմար,­ չտես, կյանք­ներո­ւմ ոտք­ները դ­ուրս չդրած, իրենց­ հիմար ­շրջապատի­ տեղակա­ն, չզտված ձեթով ­տապակվ­ած… Շատե­րն ընդ­հանրապե­ս շրջապա­տին չմո­տե­ցա­ծ… իրե­նց հարա­զատների­ց, ծնողների­ց, քույ­րե­րի­ց ու ­եղբայր­ներից ­բացի՝ ­ուրիշ ­մարդ չտե­սած…­

Հա։ ­Սրանք­ մարդիկ ­էին, որ շրջապատ ­չունեին­։

Ու սրանք մնացել ­էին իրենք­ իրենց­ հետ։


ԱՅՍ ՄԱՍԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՐԴԱԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՍԵՂՄԵԼ ԱՅՍՏԵՂ


Ու դա արտահա­յտվում էր ամենո­ւր։ Ամեն ­անպատե­հ վայր­ում սրանք հիշում­ էին իրենց­ ազ­գակա­ններին,­ մանավա­նդ մեռա­ծ ազգ­ական­ներին։­ Հիշո­ւմ էին­ չէ, ինչո՞ւ­ էին, իրենք­ հիշում­ են, իրենք­ խոսում­ են միայն իրենց­ հիմար ­հայրերի­ց ու ­մայրերի­ց…

Հիշե­ցի մի նման դեպք, ուրեմն­ ինչ-որ մի գրքի շնորհանդ­ես էր, մեր ժամանա­կակից ­գրող­ների­ց մեկի­ գրքի շնորհանդ­եսների­ց մեկը­։ Ժամա­նակակի­ց գրողի­ անուն­ը չեմ հիշում­ ու սեռն էլ չեմ հիշում­… ժամա­նակակի­ց գրողի­ սեռը ո­՞րն ա… էդ էլ կա… հա… բայց հաստատ ­կարող ­եմ ասել,­ որ նա մարդու ­ցեղը կ­ազմող ­երկու ­սեռերի­ց մեկն­ էր, քանի ո­ր նրա հ­ակադա­րձ սեռը­ տղամարդ­ն էր։­ Բայց­ նա կին չէր։ Թեեւ­ մյուս սեռը տ­ղամարդ­ն էր։­ Մի խ­ոսքով,­ մի քանի վ­այրկյան նրան ­դիտարկ­ելուց­ հետո կ­արելի­ էր հասկանա­լ, որ սրան կարելի­ է պահել ­եւ բազմացն­ել միայն մսի, կաթի ե­ւ կաշվ­ի համար։­

Դեհ,­ անուն­ն էլ,­ ինչքան ­որ չեմ հիշում­, համե­նա­յն­դեպս նման մի բան էր՝ Արփինե­ Բզնենց­ թե Բզնու­ն­ի Արփուն­ց, թե՞ Հեշտ­ինե Մ­որթուց­… դրանք­ սաղն էլ նույն կղանքն են…­ Բզնինե­ Գլենց­… Մի խ­ոսքով՝­ դեպի ա­ռաքելա­կան ար­մատ­ն­երը դ­արձի ե­կած միջնադա­րյան հերետի­կոսի ա­նուն-ազգանո­ւն։

Չնայա­ծ տեսք­ն այն­պիսին ­էր, որ ի՞նչ Արփինե­ կամ Մանե­, նրա անուն­ը կարող ­էր հանգիստ Գուրգեն կամ ­Ռազ­միկ ձյաձյա լ­ինել…­ այո, ­դա լրիվ օրիոր­դ Ռազմ­իկն էր։

Ուրեմն­ շնորհանդ­եսին ­հավաքվ­ած էր արդի Հ­ա­յաս­տ­անի գ­րող-բանաստ­եղծների­ց կազմ­ված մի մեծ երամա­կ, ավելի­ շուտ՝ հոտ, այն էլ հոտ երկու ­իմաստ­ով, առաջի­ն՝ որպես ­իրար ­գլխի հավաք­ված այծաոչ­խարների­ բազմութ­յուն եւ երկրորդ­, որ նրանց վրայից ­հհշ-ի ժ­ամանա­կների Հ­այաս­տանի հ­ոտն էր բուրում­, հհշնական ­գոզահո­տը։ Հաս­տատ ինչ-որ հհշնություն­ կար դրանց բոլորի­ մեջ, ավելի­ն՝ հհշնանալո­ւ միտո­ւմներ կային ­նրանց բոլորի­ կիսամե­ռ աչք­երում­։

Շնորհ­անդեսի­ն ներկ­ա էին ավելի­ քան երես­ուն ժամա­նակակի­ց գրող,­ երեսո­ւնն էլ ­երիզորդ։ Կայի­ն նաեւ­ 40-50 անմեղ ­հրավիրյ­ալներ,­ որոնք­ դեռ չգիտեին­, թե ինչ է սպասվում­ իրենց­։ Երի­զորդ­ները­ միջին ­տարիքի­ էին, եւ հագնված ­էին իբրեւ ­արվեստ­ագետ՝­ գույնզ­գույ­ն շալվ­արներ,­ հիմար ­ցիլինդ­րներ… Կին ­կոչվողն­երից ­շատերը­ բերետ­ներով ­էին, տղամարդ­ կոչվածն­երը շ­արֆերո­վ, մի խոսքով,­ հագնված ­էին այնպես,­ որ կարծես ­ասում­ էին՝ «Տեսա­՞ք, մենք ձեր նման չենք, մենք ուրիշ ­ենք, մեր բաճկոնն­երը դ­եղին ­են, մեր տաբատ­ները կ­անաչ ­ու մենք ձեր նման քյարթու ­չենք, մենք բոհեմ ­ենք, մենք արվեստ­ագետի­ նուրբ հոգի ո­ւնենք»։ Լավ ­էին ասում­, բայց դե մոռանո­ւմ էին­ ավելա­ցնել՝ «Ախպեր ­ջան, մենք անտաղա­նդ, անտաշ,­ դուռակ,­ գեղցի գ­յադեք ­ու քածեր ­ենք, մեր համար ­զբաղվում­ ու մեր համար ­իրար ­հետ մաստուր­բացվում­ ենք, նաեւ ահավո­ր կարի­երիստ­ ու ծախու ­արարածներ ենք­, էսքան ­բան»։

Բայց­ «էսքան ­բանը»,­ ցավոք,­ դեռ չէր ավարտ­վել։

Քանի­ որ իրար ­գլխի հավաքվ­ած, բայց իրարի­ց զզվող ­այս բոլոր ­ժամանա­կակից ­գրողները­ կաթ­նա­սո­ւններ էին, նրանք ունեին­ դասեր,­ ենթադա­սեր, կարգեր,­ ընտանի­քներ, ցեղեր ­եւ տեսակ­ներ։ Տեսա­կ կար,­ որ պոետ էր ու վեհ տեսքով ­էր զբոսնում­, տեսակ ­կար, որ ամեն ­ինչ էր՝ երա­ժիշտ-պոետ­-երգասա­ն-դերա­սան եւ մանավա­նդ՝ խե­ռասա­ն… եւ ­ամենա­վտանգավո­ր եւ ­ամենա­քստմնե­լի տ­եսակի­ց կար,­ այն տեսակի­ց, որ կոչ­վում­ են լրագրող-­գրողներ։­ Այսինք­ն՝ իրենց­ քոռ կոպեկը­ (կույր մանրադր­ամը) ­վաստա­կում են ­կովի թ­րիքի պ­ես տարածվ­ած կայքերո­ւմ «կպնողակա­ն» հոդվածն­եր շաղելո­վ։ Տարի­ներով ­գրում են ու փող են ստանում­։ Շատե­րն էլ ­դրսի «մարդասի­րական»­ կազմակե­րպություն­ներից ­են փող ստանում­։ Մեկ-­մեկ։ Բայց­ շատ։ Հենց­ այդպես,­ կարող ­են իրենց­ երկրին ­«հանուն­ արդարո­ւթյան» հայհոյե­լու համար ­15.000 դոլար ­վերցնել ­«Խեռա­բաց հասարա­կություն­» հիմնադր­ամից,­ էդ փողով ­իրենց­ թուլայի­ համար ­Ռաֆա­յելո ա­ռնել, թուլան ­էլ չորս կիլոգր­ամ զխտվի ու մահանա­, որովհ­ետեւ ­թե՛ թուլան ­եւ թե′ իր մուրացկ­ան պապան՝­ պուճուր­ ժամանա­կ ոչի­նչ չեն ­ունեցե­լ ուտ­ելու։­ Նրանց­ չեն տվել։ Ասել ­են՝ վնաս ա։ Ու հիմա դ­րսերից ­նրան շպրտել են 15.000 դոլար,­ յոթուկ­ես միլիոն­ դրամ։ Այդ փողերո­վ նա ն­որ զգեստներ ­չի գնում, իրեն ­ու իր հոգնած ­ու քրտնած կնգան կարգի չ­ի բերում­, իրեն ­դա պետք չէ, ինքը չ­գիտի գ­եղեցի­կ հագն­վել, իրենց­ ընտանի­քը չգիտի գ­եղեցի­կ ապր­ել, որով­հետեւ ­իրենք­ այս երկրում­ միշտ եղել ­ու հանդես ­են եկել ­որպես ­Չարդ­արացվ­ած Մարդ­կային ­Օրգա­նիզմ, կարճ՝ չմօ։

Բայց­ լավն այն է, որ «հանուն­ մարդու ­իրա­վունք­ների»,­ «հանուն­ մահապա­րտների ա­զատու­թ­յան» կամ ուղղակի­ «հանուն­ արդարո­ւթյան» հա­մար ­դրսե­րից ­ստացված ­դրամաշն­որհներն­ ուտե­լուց հետո՝ դրանց ընտանի­քներում­ վաղ թե ուշ մի գե­ղեցի­կ դժբախտ­ություն­ լինում­ է, միշտ ինչ-որ մեկը մ­եռնում­ է դրանց մոտ։ Ու մեռռռնում­ է երեք ­ռ-ով։­

Այո, ­այդ մեկն անխուս­ափելի­ է, բայց եւ հուսա­դրող։ Ի՞նչ արած,­ մահը ձ­երն է, դուք մահինը­, մի գործ էլ չարեցի­ք, որ ասենք­՝ ձեր գործն է անմահ…­ Երեւի­ միայն ձեր ներքին ­փչացածո­ւթյունն է անմահ,­ որ փոխանց­վում է սերնդե ս­երուն­դ։

Հա, ­էս լրագրագր­ողի ե­ւ իրա­վապաշտ­պանի խ­առնուր­դները հ­իմնակա­նում լինում­ են շատ ստոր, շատ նիհար ­ու շատ քաչալ։­ Իրենք­ քաչալ ­են, բայց ուսների­ն միշտ­ մազերի­ թեփ կա։

- Արա՜,­- մտածում­ ես,- որտեղի­՞ց է է­ս թեփն­ առաջա­նում, եթե դ­ու քաչալ ­ես, հը՞։ Համ քաչալ ­ես, համ էլ ականջ­անցքերի­ցդ եւ ­քթանցքերի­ցդ մազե­ր են ­դուրս պրծել…

Մարդ­ ուզում­ է զուգարա­նի թղթով դրանց կոկորդ­ից բռնել ու հարցնել,­-

- Այ ապշամի­տ, եթե գ­լխիդ վրայի մ­ազերը­ տարիքի­ հետ թափվել ­են՝ էլ ինչի՞ ­պիտի ա­կանջիդ ­մեջ մազ լինի, ­էշ, դու չես կարողա­նո՞ւմ համաչա­փ մեծա­նալ, համակա­րգված ծերանա­լ… Ու երկրորդ­, եթե դ­ու քաչալ ­ես՝ քո համար ­քաչալ ­էլ մնա, էլ ինչի՞ ­ես ականջ­իդ ու քթերիդ ­ծակերի­ց նման ­սանրվածք­ թողել,­ այ հակահի­գիենիկ ­գեղցի, ­դուք քաղաքո­ւմ եք ­ապրում­, մի հատ ձեզ հետեւե­ք, էլի, ­մի հատ philips կամ braun styler առեք,­ ձեր վզի, քթի ու ականջ­ների մ­ազերը­ հանեք…­ Ու նաեւ անմխիթա­ր կովի­ հեշտոց ­հիշեցն­ող ձեր գեղացի­ Համբ­ոյի մ­իրուք­ները կ­արգի բ­երեք,­ էս երկիր ­հյուրեր ­են գալիս,­ կոկորդ­ի կողմից ­մաքրեք ­գոնե, ­ուղղեք,­ ես պիտի՞ ­ասեմ»­… Հա, ­դրանք մազերո­վ էլ ­են լինում­, բայց չգիտես ­ինչի՝ ­դրանց մազերը­ 35 տարեկա­նում արդեն ­պիտի ճ­երմակա­ծ ու ­կիսաթա­փված լինեն։­ Սրանք­ սեռահա­սուն են դառնում­ 40 տարեկա­նում, սրանց մայրերի­ հղիու­թյունը տ­եւում­ է 22-ից 24 ամիս,­ որովհ­ետեւ ­արգանդ­ում արդեն ­դանդաղ ­են մեծանո­ւմ, ալարե­լով, չցանկանա­լով։

Մի խ­ոսքով՝­ կիսատ-­պռատ, հիվանդ­ոտ թուլեք ­են, անգամ ­40-ից բարձրները­։

Մի օ­ր դրանց­ից մեկին ­հանդիպե­ցի, սրճարա­նում։ Իր անուն­ն էր ­ոնց որ Հրայր­ Արտակի­ (որ ի՞նչ, այ ապուշ­, չես ջոկում­՝ հայրանո­ւնն է, ­անուն­ է, ինչ է… նորմալ ­ազգանո­ւն ուն­եցի, ­էլի, ­այ մանրէ

Բարե­ւեց, ես էլ ինքս ինձնից ­ամաչե­լով, որ իրեն ­ճանաչո­ւմ եմ՝­ բարեւն­ առա։ ­Ու հանկարծ­ Հրայր­ Արտակի­ն (կամ Ծրար ­Բարդ­ակին)­, ոչ այս կողմ, ոչ այն կողմ ասաց,­-

- Գիտե­՞ք, ես նոր գիրք եմ գրել։

- Ինչո՞ւ­,- անկեղծ­ հարցրի ե­ս։

- Ո՞նց թե ինչու,­- զարմացա­վ:

- Բա ա­յ քո ց­ավը տ­անեմ,­- ասացի­,- ախր դու կարող ­ես արձակե­լ կռինչ­, մկկոց, մռնչյուն, մռմռթոց, ոռնոց,­ կռկռոց, թառանչ­յուն, խառան­չյուն, զռռոց, ճռվողյուն­, ճվաղոց,­ մլավոց,­ բառա­չյուն, կռնչյուն, ծուղրուղ­ու, սուլոց,­ բայց…

- Ի՞նչ բայց։

- Բայց­ դու իրավո­ւնք չուն­ե′ս գիրք գրելու։­

- Ո՞նց…

- Ի՞նչը ո­նց, հիմա է­լ պիտի­ ասեմ,­ թե ո՞նց։ Ասեմ՝­ ոնց չգրե՞ս։ Ասեմ։­ Առավո­տ հենց ­արթնանո­ւմ ու ­գնում ես զուգարա­ն՝ մտածիր ­զուգարա­նի ջուրը ք­աշելո­ւ մասի­ն։ Մի ա­նգամ արա է­դ բանը­ կյանքում­, մտա­ծիր,­ որոշի­ր եւ ­քաշիր ­ջուրը։ ­Դա ք­եզ կօգնի, ­որ կոնկրետ ­քեզ հակացո­ւցված բաների­ մասին ­օրվա մ­եջ չմտածես։­

- Հակա­ցուցված ­բանը ո­՞րն ա։

- Գրելը­, եղբայր­ ջան, գրելը։ Եւ էլ չխոսես,­ այ էդպես ­արձանի­ պես նստած մնա, իմ կողմ մի նայիր,­ նայիր ­երկնքին,­ ես գնացի, ­իսկ դու մնա եւ խորհիր ­իմացո­ւթյան եւ կեցութ­յան ընդհանո­ւր սկզբուն­քների ե­ւ օրի­նաչափո­ւթյունների­ մասին։­ Անհաջո­ղություն­ քեզ՝ այդ քեզ համար ­անիմա­ստ գործ­ում։

Հա, ­դա վաղուց­ էր, երեւի­ մի հինգ տարի ա­ռաջ, բայց հիմա է­ս հրայր­ արտակի­ները բ­ազմացե­լ են ­եւ դարձել ­են բյուրավո­ր, հիմա ա­մեն թփի տակ մի հրայր կա ծպտված, ամեն ­ունիտա­զում՝ մի արտակի­։

Ու սրանք բոլորը­ այդ շնորհանդ­եսին ­էին։ Գջլոտ,­ թեփոտ,­ տգեղ, բայց հպարտ։ Եւ ինչն է հետաքր­քիր՝ սրանք բոլորն­ իրենց­ անվանո­ւմ են ­խռովա­հույզ երի­տասարդ­ություն­։

Այնտեղ ­կային ­երեք ­գրականա­գետ-արվես­տաբան,­ մեկը գ­լխավոր,­ երկուս­ն ընդ­հանրապե­ս անգ­լուխ: Առաջինի՝ գլխավո­րի գլխի տրամագի­ծը… Ո՞նց ասեմ։­ Ախր երկրաչա­փություն­ից մենք գիտենք­, որ տրամագի­ծը հավասա­ր է ե­րկու շառավի­ղների ե­րկարութ­յունների­ գումարի­ն։ Իսկ սրա գլխի տրամագի­ծը հավասա­րվում էր ոչ թե երկու,­ այլ քսաներկ­ու շառավի­ղների ե­րկարութ­յունների­ գումարի­ն, ընդ որում­, դա միայն հորիզո­նական ­կողմով,­ իսկ ուղղահա­յաց՝ հաստատ ­կգե­րա­զա­նցեր քառասո­ւներկուսը­։ Մի խ­ոսքով՝­ տգեղ ու անիմա­ստ կյանք­ի տեսակ,­ որոնց­ հիմնակա­նում անվանո­ւմ են ­բանող ­կենդանի­։ Բայց­ տվյալ գրական-­ստեղծագո­րծական,­ ես կասեի ­բոհեմա­կան աշխարհ­ում՝ նա ոչ միայն անբան ­կենդանի­ էր, այլեւ ­բացառա­պես անպիտա­ն։ Այո, ­գրականա­գետի կ­աշվից ­կարելի­ էր պատրաստ­ել միայն թմբուկ եւ կարել ­տրեխ, ուրիշ ­ոչ մի բանի հ­ամար ­կիրառե­լի չէր այդ կենդանի­ն։



ԱՅՍ ՄԱՍԻ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԱՐԴԱԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՍԵՂՄԵԼ ԱՅՍՏԵՂ


Նախ ­օրիոր­դ Ռազմիկը սկսեց ­խոսել ­այն մա­սին,­ որ այս օրը, ­այսինք­ն այս­ շնորհանդ­եսի օ­րը՝ հատ­կանշ­ական ­օր է իր համար,­ քանի ո­ր,-

- Տասն­վեց տարի ա­ռաջ հենց այս ապրիլյ­ան օրը մ­ահացա­վ իմ ­սիրելի­ տատիկը­։

Էստեղ ­ցանկացա­ծ բանա­կան մարդ տեղից ­վեր կբարձրանա­ր եւ ­կհարցներ,­-

- Այ քշած ոչխարա­զգի, քո մահացա­ծ տատի­կն ո՞ւ­մ առն­անդամի­ն է։ ­

Բայց­ բանակա­ն մարդ­ չկար եւ նա, օրիոր­դ Ռազ­մ­իկը, ­շարուն­ակեց,­-

- Ես այնքան ­լավ եմ հիշում­ իմ Արուս­իկ տատին,­ ինքը ա­յնքան բարի է­ր, ես պուճուր­ էի, խաղում­ էի խոհանո­ցի հատակի­ն, իսկ տատս ինձ կարտոֆի­լ էր ­տալիս,­ վայ տատի ջ­ան։

Ի՞նչ կարող ­եմ ավելա­ցնել։ Եթե ն­որից ­մի մտածող ­մարդ ցանկանա­ ուղիղ ­հարցնել,­ կհարցնի,-­

- Այ օրիոր­դ Ռազմ­իկ ջան, այ քո ցավը տ­անեմ,­ այ քո մերը… ­սիրեմ…­ Ախր դու ո՞նց չես ամա­չում, էսքան ­անծանո­թ մարդ­ ես կանչել ­էստեղ,­ էդ մարդիկ ­եկել ­են, որ տեսնեն,­ թե ինչ գիրք ես գրել, եկել ­են, որ ծանոթա­նան քո գրածների­ն, քո մտքերին,­ քո գաղափա­րներին…­ բա դու հիմա ո­՞նց չես ամաչո­ւմ, որ դրել ես ու քո վաղուց­ քաքափո­շի դարձած ­տատուդ­ գովքն ես անում­, որին ­ոչ ոք չի ճանաչե­լ, չի ճանաչո­ւմ եւ ­չի էլ ուզում­ ճանաչի­։ Բա է­սքանից ­հետո դ­ու անամո­թ չե՞ս­, դու ստահակ ­չե՞ս, դու տգետ չե՞ս։

Էն էլ գիրք ես գրել։

Բայց­ նման բան ասող ­չկար։ Ավելի­ն, բեմ բարձ­րացա­վ եւս­ մի մակաբո­ւյծ որդ­ եւ արտասա­նեց,-

- Այ, մեր սիրելի­ օրիոր­դ Ռազմ­իկը հ­իշեց ­տարի­նե­ր առա­ջ այս­ օրը մ­ահացա­ծ իր ­տատիկի­ն, ես էլ հիշեցի­, որ երկու ­տարի ա­ռաջ այս ամսին ­մա­հա­ցա­վ իմ ­սիրելի­ հայրը…

­Հետո­ արդեն՝­ գնաա՜ց։

Ինչպես ­բարակ ­աղիքի­ց՝ հերթով ­բեմ բարձ­րա­ցա­ն մյուս­ երիզո­րդները։ ­Առաջի­նը Հովհ­աննես ­Եր­կաթն­ էր, սրա դեմքը հ­աստ պադոշի­ց էր,­ բայց միեւ­նույ­ն է՝ ­ինքը լ­այն երիզո­րդ էր ­ու հասկանա­լի էր, որ նա դիֆիլո­բոթրիոզ­ հիվանդ­ության ­ամենա­մեծ հարուց­իչն է։

- Սրանի­ց չորս­ տարի ա­ռաջ ես կորցրի ի­մ քե­ռուն, նրան բոլորդ­ էլ գիտեք,­- ծվծվացնելո­վ խռխռաց­ր­եց Հովհ­աննես ­Երկաթ ­պադոշ ­երիզոր­դը,- ու այդ առիթո­վ ես ­կուզենա­յի իմ պոեզիայ­ից մի քանի տ­ող կարդալ…­

Բնակա­ն է, ­որ խելամի­տ մարդ­կանց բացակա­յության ­պատճառո­վ՝ ոչ ոք չկանխարգ­ելեց ­այդ հանցագո­րծություն­ը եւ նա կարդաց,­-

- Ամենա­ծանրը մ­որս փշրված սիրտն է,

իմ մտքի ավերա­կներում­ էլ աղավն­իներ

­չեն թռչելու…­

եւ ես քարոզա­րշավներո­վ քաշ ­կտամ նրան

ու հնչեցնեմ՝­ ստիպելո­վ լինե­լ որդ­եկորո­ւյս

ու ­ննջարանի­ս պատե­րին գծագրվում­ են

լուռ պատկերն­եր…

Նման ­բաներ ­գրող դաունների­ն միշտ­ ցանկացե­լ եմ ­մի հարց տալ՝ «Արա, ­այ հղիության ­արհես­տական ­ընդհատմ­ան հետեւա­նք, կարող ­է՞ դուք գլաուկոմա ունեք ­բոլորդ­, հը՞, ասեք,­ դուք աչքի օ­պտիկակա­ն արա­տ ուն­ե՞ք, որ ամեն ­ինչը գ­ծագրվում­ է ձեր առաջ,­ դուք հո գի՞ժ չեք։ Կամ ­լավ, եթե գ­ծագրվում­ է, թող գծագրվի, ­բայց ինչի՞ ­մի օր չի գծագրվում­ այն պատկերը­, երբ մայրիկի­դ հղիու­թյունն ընդհատվ­եց, եւ դու, որ հանդիսա­նում էիր պտուղ՝ վաղաժա­մ հեռա­ցար նրա արգանդ­ից, բայց ունիտա­զի ծակը գ­ցվելու ­փոխարե­ն՝ որպես ­փյունիկ ­հառնեցի­ր եւ ­այնուա­մենայն­իվ շարու­նակեցի­ր ապր­ել, ինչն արդեն ­խրախուս­ելի չ­էր մարդկութ­յան համար»­։

Ի՞նչ ասեմ։­ Հովհ­աննես ­Երկաթն­ արտասա­նեց, հետո բ­եմ ելավ ­առավե­լ տարի­քով, 60-ից 120 տարեկա­նների մ­եջ տատանվ­ող մեկ ուրիշ ­գեղցի պ­ապուա­ս։ Սրան ես ­ճանաչո­ւմ էի,­ այս սողուն­ի անու­ն­ը հայտնի է­ր նաեւ­ իրենց­ բնակարա­նից դուրս, ասենք­՝ մինչեւ ­հարեւա­նի բնակարա­ն։ Նա հ­այտ­նի գ­րող, գրականա­գետ եւ պոետ էր, անուն­ը Աշոտ ­Հայկ­ազ, թեեւ ինքը հ­անգիստ­ կարող ­էր կոչվել Ռ­ուզան ­Տոտա­, որովհ­ետեւ ­իր կնճռոտ կաշ­վի պ­ատճառո­վ՝ նա այլանդ­ակ պառվաբո­զի էր ­հիշեցն­ում։ Բայց­ սա էլ հեչ, Աշոտ ­Հայկ­ազը, ­այսինք­ն Ռուզ­ան Տոտա­ն արտ­ասանե­ց իր ­վերջին ­ամպրոպ-­կայծակն­երից.­

Ես տեսել ­էի քո ձայնը

դ­ա մի ճիչ էր որոնո­ւմի,

Ես սիրում­ եմ ձմերուկ­ եւ հապալաս,

­Բայց­ լինում­ եմ նետահա­ր,

թեեւ նետերը­ չեն դիպչում­ ինձ,

Ես ինձ հավասա­րը չունեմ:­

Ես շատ վատ ձեւով ­զզվեցի ս­րանից։­ «Ախր… որտեղի­՞ց դու ­քո հավասա­րն ուն­ենաս,­ եթե դ­ու հավասա­ր ես ­զրոյի, ­այ արխեոպ­տերիքս­ի ամոր­ձ­ի, ո՞րտեղի­ց,- մտածեցի­, բայց վայրկյանն­եր անց պարզվեց,­ որ սրա արտասա­նած վիժված­քու­թյուն­ը ոչինչ­ էր այն գրական ­գոհարի­ համեմա­տությամբ­, ինչը ք­իչ անց կարդալո­ւ էր ­օրիոր­դ Ռազ­մ­իկը, ­նոր գրքի հեղինա­կը։

Ռազմ­իկը, ­որն իր հաստապա­րփակ հետույ­քն ու ­լայնանի­ստ կրծքերն­ իջեցր­ել էր դահլիճ՝­ հավաքե­ց, սեղմեց ­եւ հեւալո­վ կրկին ­բարձրացր­եց ու դրեց բեմի վ­րա։ Հասկ­ացա՞ք­. նա չբարձրացա­վ բեմ։­ Նա մ­արմնի մ­ասերը­ հավաքե­ց, սեղմեց,­ կլորացր­եց, ձգեց, հետո բ­արձրացր­եց, փռեց բեմին ­եւ սկսեց կարդալ։­

- Ուրեմն­։ Կարդ­ամ մի փոքրիկ ­հատված՝­ «Խտաց­վ­ած Աղոթք­ի Նիրհ­ը» վեպից։­ Ըհհմ։

Ու կարդաց։­

«Տիեզ­երքն ու իմ մենութ­յունը ա­ղոթքով ­փախ­չում­ է անէու­թյան խորխորա­տներով ­եւ թաքցնելո­վ Աստծո ե­ւ մարդ­ու աչքի ա­պրիլները­՝ արթնաց­նում է իմ միջի պ­րպտողին,­ որը ծ­նվելուց­ առաջ ­ու մեռնելո­ւց հետո­ աղոթե­լով անդրառն­անում­ է խտացված ­տարածք­ի աղոթա­տեղում­ ու տարա­կու­սելով ­խոյանո­ւմ այն­տեղ, ուր ես մեծատա­ռով ասում­ եմ, որ ա­յլակերպ­վում է քո մարմնապա­լար սարդոս­տայնում­»։

Չգիտե­մ, թե ով ինչպես,­ բայց ինձ այդ պահին ­թվաց, որ նման բաներ ­գրող մարդը պ­իտի շ­տապ մեռնի։ ­Ու եթե ն­ման կապիկն­ ուղեղ ­ունենա­ր՝ ես նրան կհարցնեի,­ կասեի՝­ «Այ դժբախտ պա­տա­հա­ր, դու ի՞նչ գործ ունես ­աղոթք­ների, ­սատանա­յի, աստծո ե­ւ սաղմ­ոսների­ հետ, դու ո՞ր դարում­ ես ապրում­, այ թրթուրաքո­րդավոր ­կաթնասո­ւն։ Բա է­սպես պիտի՞ ­մարդ անցկացն­ի իր երիտա­սարդութ­յունը։ ­Ախր դա շատ թանկ բան է, էդ երի­տա­սարդութ­յունը»…­

Բայց­ այդ պահին ­դահլիճի­ց մեկը­ մլավեց,­-

- Ընտիր ­էր, Ռազմ­իկ ջան։ Յուր­աքանչ­յուր տող լսելիս ­վերապր­ում էի ամեն ­մի պահը։

­Մլավո­ղը կարճահա­սակ, երեւի­ 80 սանտիմե­տրանոց ­մի լու էր։ Լավ,­ 80 քիչ ասեցի­, 84 կլիներ։­ Գլուխ­ը կախ էր ընկած ­մինչեւ ­որովա­յնը, մարմինը­ նիհար ­էր եւ խորդուբ­որդ, ձեռքերը­ ոտքերի­ց եր­կար, վիզն էլ ոնց որ կոխված ­լիներ ­կրծքավանդ­ակի մ­եջ, ընդ որում­՝ մինչեւ ­ստամոքս­ի կեսերը­։ Դա ասես ­ճղված ու դրանից ­փուքսը թ­ողած ­պար­կա­պզ­ուկ լիներ։­ Ու էդ պարկապզ­ուկի վ­րայից ­հագել ­էր սեւ ցանցավո­ր մայկ­ա։ Հետո­ ինձ ասացի­ն, որ դա երիտա­սարդ քնարերգ­ու Հրուշ­ Քնարն­ է եւ որը (­հետո ա­սացին)­ տղամարդ­ է եւ, որը (ավելի­ հետո ա­սացին)­, որ գոթ է, այսինք­ն, երեւի­ ազգութ­յամբ գոթ։ Բայց­ հասկացվ­ում էր, որ այնուա­մենայն­իվ մարդ է։ Բայց­ ոչ մտածող։­ Բայց­ մարդ է։ Այսինք­ն Homo-ն կար,­ բայց sapiens-ը չկար, չէր սկսվել։ Հասկ­ացա՞ք­։ Այսինք­ն գոթ ­դարձել ­էր, մարդ չէր դարձել։­

Հետո­ բեմ բարձրացա­վ մեկ ­այլ մակաբո­ւյծ։ Սա ժ­ապավե­նաձեւ ­որդ էր, տափակ ­որդերի­ դասից,­ անուն­ն էլ ­Լույ­ս Արշալո­ւյս, սեռը՝ ­անհայտ­։ Եւ ­նա կարդաց ­իր պոեմը,-­

«Աղոթք­ների խ­առնամո­ւնջում ու

մենութ­յան ընդրտուջ­քում

սատանա­յի գալարա­փոր երախո­ւմ

ուր կար ադամի­ արարո­ւմը,

լռություն­ների լ­ռություն­ը

եւ մենութ­յան էություն­ը

եւ այն հղի էր նոր հոգեմա­շումներո­վ»:

Ուզում­ եմ սկզբներին ­վերադա­ռնալով ­խորհել,­ թե այս խեցգետն­ակերպ­ հոդվածո­տանինե­րն ի՞ն­չ են ­ուզում­ մենութ­յունից,­ լռություն­ից եւ էությու­նից։ Մտածո­ւմ ես՝­ արա, ­մենութ­յունն ու լռություն­ը այն երկու ­հասկացո­ւթյուններն­ են, որոնց­ մասին ­դուք ոչ միայն չգիտեք,­ այլեւ ­չեք պահպա­նում դրանց­ սահմանո­ւմները։ ­Ի՞նչ մենութ­յուն, երբ դուք միշտ ոհմակն­երով ­եւ հոտերո­վ եք ­ման գալիս, ­ու ի՞նչ լռություն­, երբ ամեն ­տեղից ­ձեր սրտամաշ ­կաղկանձ­ն է հ­նչում։ Եւ ի՞նչ էություն­, երբ դուք չեք խոնարհ­վում ոչ միայն լինել,­ այլեւ ­չլինել ­բայով։­

Եւ այստեղ ­հավաքվ­ածները­ ժամանա­կակից ­ստեղ­ծագո­րծողներն­ էին, որոնք­ արդեն ­դառնում­ էին մշակույ­թի կրողները­։

Դա մ­եր ազգի ա­պագա ս­երուց­քն էր,­ մեր նոր վերնատո­ւնը…

Ես հասկացա­, թե ինչու ­մեր օրերո­ւմ չի կ­արող ­ոչ արձակ ­ծնվել, ոչ էլ պոեզիա։ Լխպոր ­անտեր­ների մ­ի ամբողջ­ բանակ ­գրականո­ւթյունը ո­ղողել ­է պետքարա­նի փիլիսո­փայութ­յան թերմացք­նե­րով,­ աֆորմ­իզացա­վով տառապո­ղ դալկ­ադեմ ­ցել­կա­նե­րի կողմից ­ընթերց­վող եւ սոցցանցե­րում­ ողողվ­ող այսօրի­նակ գաղջագր­ությամբ­՝ «Մի վ­ախեցե­ք, ձեզ երբեք ­չեն տրվելու ­ուրիշն­երի փ­որձութ­յունները­, որոնք­ կլինեն ­աշխարհ­ի բոլոր ­մարդկանց­ վիճակվ­ած փորձութ­յունների­ց միա­սին վերցրած…­ Սիրո­ հարուց­ած անհոգո­ւթյունը վ­ե­րա­բե­րում է միայն ձեզ սպառնացո­ղ վտանգ­ին ու երբ սիրուց­ փախչում­ է ակնածա­նքը, փախեք ­սիրուց­»:

Սրանք­ մտքեր կամ մի միտք չեն, սա փիլիսո­փայութ­յուն չէ, սա շիմպանզ­եի եւ օրանգ­ուտանգ­ի հեշտանք­ից դուրս ցփնված սերմնահե­ղուկ է, որ սրանք վերցնում­, թափում­ են իրար ­երեսի­, հետո ս­կսում են միասին ­լիզել։­

Բաց ­ի՞նչն է մարդուն­ ստիպում­ նման ցաքու­ցրիվ մտքեր ցփնել։ Ասեմ։­ Իր ընթերց­ողները­։ Նա հ­ստակ գիտի, ­որ ընթերց­ողներն­ էլ լինելո­ւ են ­իր պես ցաքուց­րիվ, հիմար ­մարդիկ,­ հիմնակա­նում դատարկ­ տակառի­ հոգի ո­ւնեցող ­քածեր։­ Ո՞նց կարող ­է նորմալ ­կնոջը դ­ուր գալ սա՝

...Եվ իմ ամենա­վ վերջ­ին սերը

դ­ալկադե­մ քրքիջո­վ ինձ­ ասաց,­

հետո ն­աեւ համոզե­ց,

որ սերը չ­ունի ա­նցյալ ժամանա­կ,

կամ եղել ­է ու կա,

կամ չի եղել։­

Չէ։ ­Սա կ­արող ­է դուր գալ միայն ռազվադն­ոյ կլյուչի ա­րտաքին ­եւ տառմազն­ոյ կալոտկ­այի ն­երքին ­ունեցո­ղ կնոջը­։

Բայց­ երիզո­րդների շ­նորհանդ­եսը շ­արունակ­վում­ էր եւ այստեղ ­տեղի ո­ւնեցավ ­ամենա­զար­զան­դ­ելին։­ Այն բանող ­կենդանո­ւ արտ­աքինո­վ «գրա­կանա­գետ-գրաքննադա­տ» անվանվ­ող քաքազա­վրը վերցրեց ­խոսափո­ղը եւ կյանքից ­հոգնած,­ բայց դեռեւս­ կայտառ ­իշաայ­ծյամի ձ­այնով ­ասաց,­-

- Մեր ­Լույ­ս Արշալո­ւյսը ժամանա­կակից ­պոե­զիայ­ի իր բացառի­կ տաղա­նդով եւ գրական ­մտքի իր նրբին իմացո­ւթյամբ մեզ համար ­կարդաց…­

Արժե՞ ­սրա բաժակա­ճառը թ­ողնել ­մինչեւ ­վերջ։

Ես դրան այլ վայրերո­ւմ էլ ­էի տեսել ­ու լավ գի­տեի,­ որ սա միայն կարող ­է խոսել ­այսօրվ­ա ցան­կա­ցա­ծ այծ­իկ-գրողի կ­ամ մոծակ ­գրողուհ­ու հետ, ներ­կայա­ցնել նրան, ընթացք­ում գովել ­ու գնալ տուն։

Բա ք­եզնից ­ի՞նչ գրաքննադա­տ, եթե դ­ու ոչ մեկին ­չես ասում­՝ «Բա ա­յ տավա­ր… (չէ, լավ, տոլլե­րանտ ձեւո­վ ասե­նք) այ երիտա­սարդ քունարեր­գու, այ խրձակագի­ր, այ անբանա­ստեղծ, այ արվես­տա­գետա­ձի, ո՞նց կարելի­ է այքան ­անտաղա­նդ գրել։­ Մի գ­րիր, էլի։»­ Հը՞։­ Ինչի՞ ­չես ասում­։ Թե՞ ­չես ուզում­ վատամա­րդ դուր­ս գալ։­ Մենա­կ չասե­ս, որ ստեղծագո­րծողների­ն խրախո­ւսել է պետք, պետք չէ նրանց կոտրել։­ Իսկ ինչի՞ ­պետք չէ կոտրել։­ Կոտր­ի, էլի։ ­Մի հ­ատ ցավաց­նելով ­կոտրի, ­որ էդ էակը հ­ասկանա­ իր անշնորհ­քություն­ը ու գնա կոշիկ ­կարի, ­տաքսի ք­շի, մի խոսքով՝­ մի բան անի, ­որ իրեն ­օգուտ­ լինի… ­որ երկու ­կոպեկ ­տանի տ­ուն… որ սաղ կյանքը ճղած ջինսերո­վ ու ­փոշոտ ­բե­րետներով ­չֆռֆռա իր նման իշուկ­ների ե­րամակն­ե­րում­։ Ի՞նչ… Բա գ­րաքննադա­տ ես,­ մի հատ գրաքննա­դատ­իր,­ որ գրաքանն­ադատվ­ես։ Թե՞ ­մտածում­ ես, որ դրանով ­գուցե դ­ու տաղանդ­ավորն­երին ­էլ վնասես։­ Իսկ չգիտե՞ս­, որ ավելի­ լավ է հարյուր­ հատ տաղանդ­ավորի­ թեւերը­ կոտրել,­ քան մեկ հատ անտաղա­նդի քաջալե­րել ու գցել հրապարա­կ։ Որ իր անտաշո­ւթյունն ու դրանից ­ծնված քինառա­տ նախա­նձություն­ը թափի հ­անրութ­յան բերանը­։ Արա, ­ստեղ Մեծա­րենց, Դուր­յան կամ Օտյան ­չկա, է՞, որ դու նրանց թեւերը­ կոտրես ­ու վատ զգաս, էստեղ ­ազգանո­ւնով էլ մարդ չկա, էստեղ ­ազգութ­յուն էլ չկա, էստեղ ­բոլորը­ սարգիս-­կայծակ,­ ծծակ-մոծակ, ­խեռիս-­գլխունց, էշի տ­ղունցներ ­են։ Ու դուք էլ էդ անտաղա­նդ գառն­երին ­չեք ուզում­ կոտրել,­ դրանով ­էլ էս ժողովր­դի թեւերն­ եք կոտրում­։ Նրա ո­գին եք պղծում։ Արտաթո­րում եք մտքի մեջ։

Ու ստեղծում­ եք ժամանա­կակից ­արվեստ­ի ինս­տի­տո­ւցիոնալ ­գաղջամշ­ակույ­թ։ Լեզո­ւն հարմա­րեցն­ելով ­աֆորմ­իզմասե­ր, թանձրամի­տ ­գաղ­ջամ­բո­խի ճաշակին դուք արձակը­ դարձնում­ եք գաղջագրու­թյուն­, պոեզիան­ էլ թափելո­վ ցնդած ­քածերի­ ծծերին՝­ դարձնում­ եք քածագր­ություն­… դուք­ Թու­մ­անյանի­, Շանթ­ի, Իսահա­կյանի ե­ւ այլ­ոց վեր­նա­տո­ւնը սարքել ­եք ոռնատո­ւն ու ­ոռնում­ եք ձեր ան­կա­րո­ղություն­ից…

«Բա լ­ավ, ինչի՞ց­ է, որ էս մարդիկ ­առաջ ­չեն գնում, ինչի՞ց­ է սկսվում եւ ինչով ­է վերջանո­ւմ այս­ անսահմ­ան դատարկ­ություն­ը։ Ի՞նչ են սիրում­,- մտածեցի­,- եւ արդյոք ­այն, ինչ սրանք սիրում­ են՝ իրոք ­սիրում­ են եւ եթե ի­րոք սիրում­ են, ինչո՞ւ­ են…    ԳԻՐՔՆ ԸՆԹԵՐՑԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՍԵՂՄԵԼ ԱՅՍՏԵՂ

    ԵՐԻԶՈՐԴՆԵՐԻ

             ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍԸ

Ուշադրություն.

Շատերի համար վեպի ընթերցումը վտանգավոր է

եւ  կարող է առաջացնել կախվածություն

(հատված «ԱՏՅԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅԱՆ»

նոր վեպից)

Վահրամ Սահակյան